De moeilijkste knop op het pinapparaat heet ‘geen fooi’
Je cappuccino staat al op de toonbank als het pinapparaat naar je toe wordt gedraaid. 5%, 10%, 15%. ‘Geen fooi’ staat er soms ook, alleen kleiner, of pas na een tik op ‘andere opties’. Achter je wacht een rij. Je hebt nog geen slok genomen en moet al beslissen hoe gul je bent.
Je drukt op 5 procent. Of je drukt op ‘geen fooi’ en loopt de rest van de ochtend rond als een krent.
Fooi op het pinapparaat: het scherm rukt op
Volgens cijfers van betaalbedrijf Adyen, die de NOS in juli op een rij zette, gebruikt inmiddels 53 procent van de bars en cafés die met Adyen afrekenen een fooimenu op het pinapparaat. Een jaar eerder was dat 46 procent.
Van 2017 tot 2021 runde ik samen met twee compagnons een grand café in Hilversum, in de tijd dat wij nog geen fooischerm hadden. Ik ken de andere kant van die toonbank: je gunt je mensen iets extra’s. In een enquête van Koninklijke Horeca Nederland (KHN) uit 2024 onder Amsterdamse leden zagen veel ondernemers de fooien dalen sinds steeds meer gasten pinnen, en ze vonden het werk daardoor minder aantrekkelijk. Dan zet je die knop aan, en dat snap ik.
Waarom die knop zo goed werkt
Bij koffiezaken waar je aan de balie bestelt, pint volgens betaal- en softwarebedrijf Tebi bijna niemand fooi bij als het scherm er niet om vraagt. Vraagt het er wel om, dan gebeurt het bij meer dan een op de vijf betalingen.
Aan de balie gaat het om een snelle bestelling, aan tafel om een hele avond. Na zo’n avond, als iemand je goed heeft geholpen, voelt dezelfde knop als een gebaar. Aan de balie ligt dat anders. Ik denk dat een deel van die extra fooi gewoon waardering is, en een deel ongemak, omdat nee zeggen lastig is als er iemand voor je staat. Met de medewerker heeft dat weinig te maken.
RTL meldde in juli de uitkomsten van een peiling met volgens Nationale Horecagids zo’n 19.000 deelnemers. Die site zette erboven: ‘Fooi-scherm in de horeca door velen omarmd maar ook een irritatiefactor.’ Meer dan de helft vond het scherm irritant of opdringerig en gaf daardoor minder of geen fooi. Hoe die peiling is opgezet, weet ik niet. Na alleen een kop koffie of bij zelfbediening vonden de meeste deelnemers dat de vraag daar niet hoort.
De knop werkt, en juist daarom maakt het uit hoe je hem instelt. De fooi gaat volgens KHN volledig naar het personeel, maar het ongemakkelijke moment aan de kassa is voor je medewerker, en de indruk die de gast mee naar huis neemt, hangt aan jouw zaak. Zaak en team hebben er dus allebei belang bij dat de gast zich prettig voelt bij het scherm.
Ook ondernemers zelf hebben er een dubbel gevoel bij. In het NOS-stuk vertelt Thomas Franse, mede-eigenaar van strandtent The Shore in Scheveningen, hoe zijn zaak tijdens corona overstapte op alleen pinnen. ‘De fooien daalden toen wel drastisch.’ In 2021 ging de fooi-optie aan: ‘Dat was wel het moment dat de fooien weer omhooggingen.’ ‘Het is niet de beste klantervaring’, zegt hij, maar het is ‘wel een belangrijke bron van inkomsten voor personeel’. Marc Bouman van Brasserij Breton in Den Bosch doet er bewust niet aan mee: ‘Ik ga niet onnodig fooi opdringen, mensen geven het als ze het zelf willen.’
Een fooi voelt voor een gast het best als een extraatje na een goede avond.
Wat mag, en wat netjes is
Fooi is in Nederland altijd vrijwillig, schrijft KHN. Aanmoedigen en standaardopties voorstellen mag volgens de brancheorganisatie, maar zij adviseert om altijd een optie te bieden waarbij de gast niets hoeft te geven. Die ontbreekt ‘in sommige gevallen’ zelfs helemaal.
ICT-jurist Arnoud Engelfriet besprak in oktober op zijn blog Ius Mentis of zo’n scherm een oneerlijke handelspraktijk kan zijn. Een fooi-optie bij het pinnen vindt hij op zich ‘vrij logisch’; het gaat hem vooral om de manier waarop erom gevraagd wordt. Vier gelijk vormgegeven knoppen met ‘geen fooi’ ertussen vindt hij moeilijk een dark pattern te noemen. Een nee-knop die pas na een extra tik verschijnt, of 20 procent in een groot, gekleurd vak, ligt anders: zulke trucjes laten mensen sneller een percentage kiezen. Staat er ook een medewerker mee te kijken, dan neigt hij naar ongepaste beïnvloeding, en daarmee naar de agressieve handelspraktijk uit de wet. Waar de grens precies ligt, zegt Engelfriet niet. Maar de twee dingen die hij noemt, het ontwerp van het scherm en het meekijken, heb je als ondernemer zelf in de hand.
Mijn advies aan ondernemers: houd die knop, en stel hem zo in dat hij voor je werkt. Maak ‘geen fooi’ net zo groot als 5 procent, zonder extra tik. Begin laag. Wie fooi geeft, kiest volgens Tebi het vaakst 5 procent, en een scherm dat met 20 procent opent, hoort bij de Verenigde Staten, waar in restaurants zeker 20 procent wordt verwacht.
Draai het apparaat naar de gast en laat je medewerker even de andere kant op kijken. En hang bij de kassa een bordje dat de fooi naar het team gaat. Sommige ondernemers in de Amsterdamse KHN-enquête maken zich zorgen dat gasten twijfelen of hun fooi daar wel terechtkomt. Zo’n bordje helpt, zolang het klopt.
Vraag je team hoe zij de knop ervaren, ook als hij al aanstaat. Zij staan ermee aan de balie, en volgens KHN verdelen zij de fooi onderling.
Als gast mag je gerust op ‘geen fooi’ drukken bij een afgehaald broodje. Geef ruim als iemand je avond heeft gemaakt. Dan is een fooi wat hij hoort te zijn: een bedankje.
Shiva de Winter is eigenaar en eindverantwoordelijke van Uitgroep. Jarenlang runde hij Bazs Horeca in Hilversum, waar hij naast de zaak zelf de evenementen organiseerde — van kleine avonden tot volledige programmering. Hij schrijft elke twee weken over wat er écht verandert in het Nederlandse uitgaansleven. Het volledige netwerk van stadsagenda’s vind je op Uit in Nederland.
Bronnen: NOS, 5, 10 of 15 procent? Pinapparaten vragen steeds vaker om fooi (18 juli 2026) · Nationale Horecagids over de RTL-peiling, Fooi-scherm in de horeca door velen omarmd maar ook een irritatiefactor (15 juli 2026) · Koninklijke Horeca Nederland, kennisbank Betalingsverkeer · KHN Amsterdam, Inzichten uit de enquête leden KHN Amsterdam over fooien bij pinbetalingen (15 oktober 2024) · Arnoud Engelfriet, Ius Mentis, Is de fooienknop op de pinautomaat een oneerlijke handelspraktijk? (12 oktober 2026).
